Nietykalność dłużnika, a obowiązki pracodawcy

Wzrost minimalnego wynagrodzenia ma również znaczenie w kontekście postępowania egzekucyjnego, gdyż zgodnie z art. 871 § 1 KP (Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy Dz.U.2023.0.1465) minimalne wynagrodzenie za pracę stanowi kwotę wolną od potrąceń. Wraz ze wzrostem zwiększa się ochrona dłużnika i w wielu przypadkach oznacza brak możliwości przeprowadzenia skutecznej egzekucji. W rzeczywistości tracą na tym nie tylko obie strony postępowania egzekucyjnego, ale cała gospodarka. W toku postępowania egzekucyjnego obowiązki spoczywają również na pracodawcy.

Dynamika wzrostu minimalnego wynagrodzenia jest duża biorąc pod uwagę, że w 2019 r. pracownik zarabiający minimalne wynagrodzenie otrzymywał pensję w wysokości 2250 zł brutto, a obecnie od 1 lipca br. otrzymuje praktycznie jej dwukrotność tj. 4300 zł brutto. Warto przy tym dodać, że kwota ta od 1 stycznia 2025 r. zwiększy się do 4666 zł brutto, co oznacza, że jeszcze większa liczba spraw nie będzie mogła być skutecznie załatwiona. Powstaje zatem sytuacja, w której wierzyciele nie mogą odzyskać należności a dłużnicy są nietykalni dlatego, że zarabiają minimalne wynagrodzenie. Należy przy tym nadmienić, że komornik może natomiast prowadzić egzekucję z wynagrodzenia pracownika zarabiającego więcej niż minimalna, co przeczy zasadzie sprawiedliwości społecznej.

Wraz ze wzrostem minimalnego wynagrodzenia zwiększa się zakres ochrony dłużnika. Zajęcie wynagrodzenia przez komornika – jako jeden ze sposobów egzekwowania wierzytelności najczęściej kończy się odpowiedzią pracodawcy dłużnika, iż ten zarabia minimalne wynagrodzenie i z tego względu brak możliwości potrącenia należności. Prowadząc takie postępowania organy egzekucyjne najczęściej umarzają takie sprawy jako bezskuteczne. W ślad za wzrostem minimalnego wynagrodzenia rośnie też skala omawianego zagadnienia, gdyż według danych Ministerstwa Finansów w 2023 r. aż 3,05 mln pracowników pobierało minimalne wynagrodzenie za pracę, co stanowi aż 20 % pracującego społeczeństwa, natomiast liczba ta w 2024 r. wzrosła do 3,6 mln zatrudnionych.

Zgodnie z art. 32 Konstytucji wszyscy są równi wobec prawa. Od przytoczonej równości oddala nas mocno art. 871 KP, który w dalszym ciągu mimo nacisków samorządu komorniczego, Krajowej Rady komorniczej, oraz wielu środowisk prawniczych i przede wszystkim samych wierzycieli nie pozwala potrącać na poczet długu pieniędzy z minimalnego wynagrodzenia. Stawia to wierzyciela często w bardzo trudnej sytuacji, a dłużnik dostaje ciche przyzwolenie na nieregulowanie swoich finansowych zobowiązań. Swoista kolizja art. 871 KP oraz art. 32 Konstytucji w zakresie egzekucji doprowadziła do zachwiania równowagi między stronami postępowania egzekucyjnego, co najdotkliwiej odczuwają wierzyciele.

Zgodnie z art. 881 § 3 KPC komornik wzywa pracodawcę, aby nie wypłacał pracownikowi – dłużnikowi wynagrodzenia poza częścią wolną od zajęcia, lecz 1) przekazał zajęte wynagrodzenie bezpośrednio wierzycielowi, zawiadamiając komornika o pierwszej wypłacie, albo 2) przekazał zajęte wynagrodzenie komornikowi w wypadku, gdy do wynagrodzenia jest lub zostanie w dalszym ciągu postępowania egzekucyjnego skierowana jeszcze inna egzekucja, a wynagrodzenie w części wymagalnej nie wystarcza na pokrycie wszystkich egzekwowanych świadczeń wymagalnych. Komornik poucza pracodawcę o skutkach niezastosowania się do wezwania i może też wezwać go do przekazania mu zajętego wynagrodzenia bezpośrednio. Ponadto pracodawca, stosownie do treści art. 882 § 1 KPC, ma obowiązek w ciągu tygodnia przedstawić za okres 3 miesięcy poprzedzający zajęcie zestawienie periodycznego wynagrodzenia dłużnika za pracę i jego pozostałych dochodów za każdy miesiąc oddzielnie. Musi on również poinformować, w jakiej kwocie będzie przekazywane wierzycielowi wynagrodzenie. Pracodawca musi również złożyć oświadczenie o istnieniu ewentualnych przeszkód do wypłaty wynagrodzenia. O każdej zmianie pracodawca ma poinformować komornika niezwłocznie.

Zgodnie z art. 884 § 2 KPC w razie rozwiązania stosunku pracy z pracownikiem – dłużnikiem pracodawca

czyni wzmiankę o zajęciu należności w wydanym dłużnikowi świadectwie pracy, jeżeli nowy pracodawca jest mu znany, to przesyła mu zawiadomienie komornika wraz z dokumentami dotyczącymi zajęcia wynagrodzenia.

W przypadku braku wywiązania się z obowiązków pracodawca może zostać ukarany grzywną do 5000 zł na podstawie art. 886 § 1 KPC ewentualnie ponieść odpowiedzialność za szkodę powstałą w wyniku jego zaniedbań zgodnie z art. 886 § 3 KPC.

Problem nietykalności dłużnika zarabiającego minimalne wynagrodzenie ma wpływ na coraz niższą skuteczność egzekucji. Przemawiają za tym statystyki, co potwierdza założyciel firmy Catobe asesor komorniczy Sławomir Wojtasik, twórca między innymi programu o nazwie finito, który wykonuje również umorzenia – bezskuteczne, spowodowane często właśnie brakiem regulacji umożliwiającej egzekucję z minimalnego wynagrodzenia. Podkreślając przy tym, że brak nowelizacji art. 871 KP będzie prowadził tylko do pogłębiania się tych tendencji. Ustawodawca, podążając za postulatami zgłaszanymi przez środowiska prawnicze, powinien zmodyfikować art. 871 KP w taki sposób, aby choć niewielka część wynagrodzenia mogła być potrącona przez komornika i przekazana wierzycielowi.

Fakt, że dłużnik pobierający minimalne wynagrodzenie jest w danym momencie „nieściągalny” nie oznacza, że będzie tak zawsze. Samo umorzenie egzekucji nie sprawi, że zadłużenie zniknie, a odsetki nie będą rosły. Wierzyciel dysponujący tytułem wykonawczym będzie w dalszym ciągu mógł złożyć wniosek o wszczęcie egzekucji uwzględniając przy tym jednak terminy przedawnienia tj. 6 lat w przypadku tytułu wykonawczego i 3 lat w przypadku odsetek. Ochrona dłużnika jest, więc pozorna, gdyż tak naprawdę ustawodawca nie nowelizując ww. przepisu pogarsza nie tylko sytuacje wierzycieli ale i tak już trudną sytuację dłużników, ze względu nie tylko rosnących odsetek, ale i również kosztów prowadzonej egzekucji, którymi finalnie obciążony będzie sam dłużnik. W praktyce dochodzi często do sytuacji, że owe odsetki, wraz z kosztami prowadzonych poprzednich egzekucji przerastają samą należność główną, co generuje jeszcze większy dług po stronie pozornie chronionego, często nieświadomego swej trudnej sytuacji dłużnika.

Samym komornikom trudno zachować rentowność kancelarii z uwagi na brak możliwości egzekucji w sprawach, w których dłużnicy zarabiają minimalne wynagrodzenie. W parze z brakiem możliwości egzekucji z minimalnej pensji dłużnika idzie brak waloryzacji opłat komorniczych, przy ciągle rosnących kosztach stałych. Samorząd komorniczy, środowiska prawnicze jak i wierzyciele sygnalizują Ministerstwu Sprawiedliwości już od dłuższego czasu, że niezbędne są w tej materii zmiany. Ministerstwo dostrzega problem, jednak na chwilę obecną nie ma żadnych konkretnych rozwiązań.

W ostatnich latach odnotowuje się w Polsce znaczący wzrost minimalnego wynagrodzenia, co powoduje m.in. wzrost cen, wyższe koszty kredytów czy wyższe koszty utrzymania pracownika dla przedsiębiorców, ale także większą ochronę dłużnika, gdyż zgodnie z art. 871 § 1 KP minimalne wynagrodzenie stanowi kwotę wolną od potrąceń i w związku z tym w coraz większej liczbie spraw brak jest możliwości przeprowadzenia skutecznej egzekucji. Brak nowelizacji art. 871 KP jest szczególnie dotkliwy dla wierzycieli, którzy mają coraz mniejsze szanse na odzyskanie swoich należności. Nieściągalność długu nie sprawie jednak, że przestaje on istnieć. Odsetki rosną, a koszty egzekucji ponosi dłużnik, któremu przez to jeszcze trudniej wyjść z zadłużenia. Na chwilę obecną, pomimo postulatów zgłaszanych przez środowiska prawnicze, brak jest konkretnych rozwiązań legislacyjnych. W toku postępowania egzekucyjnego obowiązki spoczywają także na pracodawcy, który musi stosować się do wezwań komornika, czynić odpowiednie wzmianki w świadectwie pracy, ale także informować o zajęciu nowego pracodawcę. W przeciwnym razie może zostać ukarany grzywną lub ponieść odpowiedzialność za ewentualną szkodę.